Struktury sieciowe przyczynkiem kreowania wirtualnej organizacji przedsiębiorstwa

dr inż. Aleksander Jurga

Instytut Inżynierii Zarządzania, Politechnika Poznańska

1. Wprowadzenie

Współczesne warunki prowadzenia dynamicznego biznesu charakteryzują się radykalnymi i nieprzewidywalnymi zmianami w jego bliższym i dalszym otoczeniu. Duża intensywność zmian rynku oraz jego niepewność jest zauważalna w postaci przeobrażeń widocznych między innymi w zacieraniu się różnic pomiędzy rolą dostawców i odbiorców, rosnących potrzebach i wymaganiach klientów, wzrastającym znaczeniu lojalności konsumenta. Przeobrażenia te wywołało pojawienie się w drugiej XX wieku zjawiska konkurencji. Aby utrzymać pozycję lidera w tym trudnym i zmieniającym się środowisku, firmy między innymi aktywizują działania marketingowe, odchudzają swoje struktury (lean menagement, outsourcing), stosują taktyką ograniczania i współdzielenia ryzyka. Działanie firm ukierunkowane jest na tworzenie chwilowych konfiguracji jednostek organizacyjnych (partnerów). Uczestnicy takich chwilowych konfiguracji podporządkowują swoje działania osiągnięciu wspólnego celu i wykazują wolę współpracy na czas realizacji określonego przedsięwzięcia. Wchodzą w różnego rodzaju konsorcja, kooperacje, alianse strategiczne, struktury typu joint ventures, tworzą organizacje sieciowe. Sieć może tworzyć dowolna ilość przedsiębiorstw, różniących się wielkością czy strukturą zarządzania [7, s.34]. Formami organizacyjnymi aktywizującymi kreowanie i rozwój organizacji sieciowych mogą być centra transferu technologii, inkubatory przedsiębiorczości oraz outsourcing [11, s.137].
W literaturze przedmiotu zwraca się szczególną uwagę na fakt kreowania różnych form sieci, często uwypuklając ich stopniowe przeobrażanie się od bytów statycznych poprzez dynamiczne formy sieci aż do okazjonalnych, tymczasowych rozwiązań struktur sieciowych [5, s.72]. Te ostatnie są w rzeczywistości przyczynkiem powstawania organizacji wirtualnych.

2. Charakterystyka organizacji wirtualnej

Celem nadrzędnym każdej organizacji gospodarczej jest realizowanie określonych przedsięwzięć w sposób generujący zysk. Rozwój organizacji oraz rzeczywisty wynik finansowy, jaki ona osiąga zależy od stałego obserwowania i sprawnego dostosowywania się do zmieniających się warunków rynkowych. Dzisiejszy rynek charakteryzuje się dominującą rolą klienta, a jego silną pozycję wspomaga powszechne i stale nasilające się zjawisko konkurencji. Z tych powodów organizacje gospodarcze poszukują nowych form zorganizowania, tworząc między innymi struktury wzajemnych powiązań sieciowych. Głównymi czynnikami powstawania organizacji sieciowych były z pewnością trzy megatrendy [9 s.4; 13, s.5].

• Integracja rozwiązań informatycznych i telekomunikacyjnych wpływająca na większą wydajność, skalowalność i mobilność systemów teleinformatycznych.
• Globalizacja rynku, produktów i zasobów.
• Wzrost znaczenia i zapotrzebowania na zarządzanie informacją i wiedzą.

Między z tych powodów organizacja sieciowa postrzegana jest często jako nowoczesna forma organizacji przedsiębiorstwa ery informacji i komunikacji. Organizację sieciową można zdefiniować jako względnie trwałe powiązanie autonomicznych, wyspecjalizowanych jednostek lub przedsiębiorstw, uczestniczących w realizacji wspólnego celu [2, s.281]. Organizacja sieciowa jest organizmem otwartym co oznacza, że nie istnieją formalne bariery uczestnictwa w sieci. Istotą sieci jest to, że niezależne podmioty wykorzystując technologie teleinformatyczne tworzą dobrowolne, luźne, często incydentalne konfiguracje [7, s.15].
Podstawowym celem organizacji sieciowej jest uzyskanie efektu synergii, który może być osiągnięty poprzez współpracę wielu partnerów. Prawdopodobnie dlatego powszechną praktyką w organizacji sieciowej jest całkowita lub częściowa rezygnacja członków sieci ze swojej działalności podstawowej na korzyść realizacji wspólnego projektu oraz akomodacja swojej działalności operacyjnej na potrzeby wzajemnej współpracy. Organizację sieciową, charakteryzującą się wzajemnym powiązaniem firm, tworzy się gdy zaistnieją wspólne cele dla potencjalnych grup partnerów zdolnych do tworzenia obustronnych powiązań sieciowych. Do najważniejszych cech organizacji sieciowej, które nie występują w takim nasileniu w innych formach wzajemnej współpracy podmiotów gospodarczych należą między innymi:

• wspólne cele,
• suwerenność, niezależność partnerów,
• dobrowolność uczestnictwa,
• podział funkcji i odpowiedzialności między partnerów,
• integracja różnych płaszczyzn współdziałania partnerów,
• łatwy i szybki dostęp do informacji,
• duża efektywność wykorzystania informacji.

Organizacja sieciowa może przyjmować różną postać [5, s.71]. W literaturze dotyczącej sieciowej organizacji przedsiębiorstw spotyka się wiele typów organizacji sieciowych. Przykładem może być typologia przedstawiona na rysunku 1.

Rys. 1. Typy organizacji sieciowych w kontekście dynamiki rekonfiguracji

Źródło: Opracowanie własne na podstawie [6, s. 4]

W zależności od dynamiki rekonfiguracji uczestniczących w niej partnerów Ortega wyróżnia następujące trzy typy organizacji sieciowej [6, s.4].

1. Statyczna organizacja sieciowa. Jest to sieć, w której lider dokonuje wyboru rynku, ustala cele strategiczne, wybiera technologie, organizuje przedsiębiorstwo sieciowe oraz optymalizuje kreowanie łańcucha wartości. Najczęściej charakteryzuje ją względnie długotrwałe powiązanie sieciowe pomiędzy kreatorem a innymi partnerami. Rola kreatora polega przede wszystkim na zarządzaniu kontaktami z poszczególnymi dostawcami.
2. Dynamiczna organizacja sieciowa, charakteryzuje się niestabilnymi związkami pomiędzy partnerami oraz brakiem dominującego partnera. Konfiguracja uczestników w tym typie sieci zmienia się w zależności od potrzeb rynkowych.
3. Tymczasowa organizacja sieciowa nastawiona na szybką realizację krótkotrwałych i specyficznych szans rynkowych, po których następuje proces dekompozycji sieci. W powiązaniach tego typu mamy do czynienia z dużą niezależnością jej członków, współpracujących ze sobą na zasadzie nieformalnych powiązań.
4. Omawiając typy organizacji sieciowych należy zwrócić uwagę, że sieci mogą tworzyć nie tylko autonomicznie niezależne podmioty gospodarcze. Spotyka się również wewnętrzne organizacje sieciowe, w których uczestniczą macierzyste jednostki organizacyjne przedsiębiorstwa [10, s.15; 1, s. 428-431].

3. Istota organizacji wirtualnej

Efektywność prowadzenia jakiejkolwiek działalności gospodarczej uwarunkowana jest od umiejętności dostosowania się do aktualnych warunków rynkowych. Są one związane z koniecznością podejmowania działań w celu pozyskania klienta oraz zaspokajania jego potrzeb i oczekiwań. Ta sytuacja rynkowa dotyczy również organizacji wirtualnej. Punktem wyjścia do tworzenia organizacji wirtualnej jest pojawiające się na rynku zapotrzebowanie klienta (indywidualni odbiorcy, inne przedsiębiorstwa) [12, s.270] lub identyfikacja pojawiającej się okazji rynkowej. Aby wykorzystać szansę rynkową lub zaspokoić zapotrzebowanie klienta, tworzona jest wirtualna sieć, funkcjonująca w oparciu o odpowiednie wartości partnerskie. Wszyscy zainteresowani partnerzy, bazując na swoich kompetencjach kluczowych, oddają do dyspozycji tej sieci odpowiednie zasoby (personel, materiały, środki finansowe oraz Know-how itp.). Warunkiem koniecznym zawiązania i funkcjonowania organizacji wirtualnej jest możliwość wykorzystania technologii teleinformatycznej. Umożliwia ona elektroniczne przetwarzanie danych optymalizując techniczną stronę usieciowienia. W ten sposób reakcja na pojawiające się zapotrzebowanie klienta może być szybsza i bardziej elastyczna a także wykonywana lepiej i taniej. Dla następnych zamówień najczęściej tworzona jest nowa wirtualna konfiguracja sieciowa bądź też następuje jej rekonfiguracja. Polega ona na poszukiwaniu i zapraszaniu nowych potencjalnych parterów o odpowiednich dla realizacji danego zadania kompetencjach. Ta tymczasowość organizacji wirtualnej jest jednym z jej podstawowych atrybutów. Informacja o potencjalnych partnerach pozyskiwana jest między innymi z obserwacji otoczenia, odpowiednich baz danych i katalogów branżowych. W przypadku organizacji wirtualnej należy podkreślić jej umowny charakter (często nie formalny). Taki rodzaj organizacji fizycznie nie istnieje, nie jest „materialny” ani zarejestrowany. W tej sytuacji należy raczej mówić o budowaniu organizacji a nie o tworzeniu przedsiębiorstwa. Organizacja taka kreowana jest jako pewna całość na zasadzie związków interesów, interakcji, relacji i wzajemnych układów pomiędzy uczestnikami. Nie występuje w niej wyraźne centrum zarządzania czy sformalizowanie, a relacje pomiędzy partnerami, których wiążą wspólne interesy, cechuje duża autonomiczność.

4. Kreowanie organizacji wirtualnej

Organizację wirtualną tworzy tzw. kreator sieci. Kreatorem sieci (inicjatorem) może być między innymi:

• jednostka macierzysta firmy, gdy mamy do czynienia z wewnętrzną organizacją wirtualną,
• sama organizacja wirtualna, w sytuacji gdy dostrzega możliwość wykorzystania nowej szansy rynkowej,
• niezależna firma.

Kreatora cechuje określony poziom podatności na wchodzenie w związki wirtualne. Ponadto kreator decyduje o doborze partnerów charakteryzujących się określonymi kompetencjami, wymaganymi w kontekście realizacji danego zadania. Rolę kreatora można zobrazować przedstawiając trzy podstawowe typy organizacji wirtualnej. Przedstawiono je na rysunku 2.

Rys. 2. Typy organizacji wirtualnej

Źródło: Opracowanie własne na podstawie [4, s.10; 3, s.3; 14, s.15]

Na rysunku, w sposób umowny w okręgu nazwanym „pulą”, umieszczone zostały firmy, które w przeszłości stanowiły lub aktualnie tworzą organizację wirtualną.
W przypadku organizacji typu A łatwo zauważyć, że zarówno kreator jak i tworzący ją partnerzy znajdują się wewnątrz puli. Tworzą ją autonomiczni partnerzy, którzy kooperują ponownie lub w sposób ciągły (w formie stałej). Zaletą tego typu organizacji jest fakt, że tworzą ją partnerzy, którzy się wzajemnie znają. W związku z wcześniejszą współpracą pomiędzy kooperującymi jednostkami istnieje duże wzajemne zaufanie oraz spójne zrozumienie działań biznesowych. Jednak w związku z małą rotacją partnerów i ciągłą wzajemną współpracą, takie przedsiębiorstwo wirtualne (przy dosyć statycznym usieciowieniu) może prowadzić do statycznej organizacji sieciowej.
Organizacja wirtualna typu B – składa się zarówno z firm znajdujących się w puli oraz w jej otoczeniu, które mogą być członkami innej organizacji wirtualnej. Taka sytuacja może wystąpić w trzech przypadkach:

• gdy wewnątrz puli brakuje partnerów o określonych kompetencjach,
• gdy kompetencje organizacji nie są wystarczające,
• gdy organizacja nie jest w stanie zaspokoić aktualnego popytu rynkowego.

Organizacja tego typu może się przekształcić w organizacje typu A, jeżeli partner zewnętrzny wejdzie na stałe w skład puli.
Organizację wirtualną typu C można traktować jako pierwotną formę organizacji wirtualnej. Tworzą ją partnerzy, którzy wcześniej ze sobą nie kooperowali i nie łączyły ich żadne związki biznesowe. W związku z tym wzajemne zaufanie partnerów jest ograniczone.
Od powodzenia realizowanego przedsięwzięcia gospodarczego może zależeć, czy w przyszłości partnerzy (lub ich część) organizacji typu C przekształcą się w organizację typu B lub A.
Niezależnie od typu organizacji wirtualnej jej struktura ma zmienny charakter. Tworzona w odpowiedzi na pojawiającą się okazję rynkową organizacja wirtualna składa się z partnerów wybieranych według określonych kryteriów. Jednym z podstawowych kryteriów jest zakres posiadanych kompetencji. Każdy z partnerów wnosi kompetencje kluczowe dla danego zadania realizowanego przez całą organizację. Między partnerami stanowiącymi węzły sieciowej organizacji wirtualnej tworzone są odpowiednie połączenia. Umożliwia je implementacja zaawansowanej technologii teleinformatycznej (IT). Przykładową konfigu-rację partnerów tworzących organizację wirtualną w celu realizacji zadania I obrazuje rysunek 3.

Rys. 3. Przykład konfiguracji partnerów realizujących zadanie I

Źródło: Opracowanie własne

• kluczowe kompetencje
• interfejsy systemu, komponenty IT, aplikacje
• kanały komunikacyjne sieci lokalne (LAN, P2P, Intranet)
• kanały komunikacyjne sieci rozległych (WAN, Internet, Externet

Rys. 4. Przykład konfiguracji partnerów realizujących zadanie II

Źródło: Opracowanie własne

W przypadku realizacji zadania I w skład organizacji wchodzą firmy A, B, D, E. W strukturach partnerów A, D i E znajdują się jednostki organizacyjne charakteryzujące się rożnymi kompetencjami. Do organizacji wirtualnej włączane są te jednostki, które posiadają kompetencje wymagane do realizacji tego zadania. Po zakończeniu przedsięwzięcia następuje dekompozycja sieci lub jej rekonfiguracja.
Nowy układ i połączenia partnerów w celu realizacji zadania II przedstawia rysunek 4.
W realizacji tego przedsięwzięcia uczestniczą jednostki firm A, B, C, D i E. W tym przypadku można także zauważyć, że wykorzystywane są inne kompetencje partnerów niezbędne do osiągnięcia zamierzonego celu. Został utworzony również nowy system połączeń pomiędzy uczestnikami organizacji wirtualnej.
Należy podkreślić, że trwałość związków pomiędzy partnerami w ramach organizacji wirtualnej zależy od charakteru i natury przedsięwzięcia.

5. Podsumowanie

Sukces sieci determinowany jest bardzo wysoką specjalizacją, wzajemnym zaufaniem partnerów, kulturą pracy, rygorystycznym zarządzaniem kosztami oraz szybkością i efektywnością wymiany zasobów ramach sieci [1, s. 431]. Cechą wspólną każdej formy organizacji sieciowej jest współpraca różnych autonomicznych firm oraz jednostek organizacyjnych uwarunkowana ustalonymi zasadami formalizacji i koordynacji realizowanych zadań. Zaprezentowane przypadki organizacji sieciowej nie wyczerpują całego spektrum studialnych oraz praktycznych funkcjonujących w świecie rzeczywistego biznesu modeli sieci. Jednak analizując przedstawione konfiguracje struktur sieciowych moż-na zauważyć dwa następujące atrybuty, które występują w każdej sieci. Są to:

• w każdym przypadku sieć tworzona jest przez kreatora (brokera, inicjatora) sieci,
• w sieci następuje rekonfiguracja uczestników przy czym jej dynamika może być zróżnicowana w zależności od typu sieci.

Zwłaszcza drugi atrybut sieci jest istotny z punktu widzenia organizacji wirtualnej postrzeganej jako szczególny przypadek organizacji sieciowej, bowiem im większa dynamika rekonfiguracji sieci, tym bardziej zmierza ona w kierunku wirtualnej organizacji przedsiębiorstwa. Podsumowując, można stwierdzić, że sieci firm bazują na kooperacji przedsiębiorstw i powstają z reguły w wyniku horyzontalnego, wertykalnego i diagonalnego usieciowienia połączeń pomiędzy nimi, a następnie pojawiają się na rynku w formie różnych modeli sieci.
Organizacje sieciowe dla formowania się organizacji wirtualnych są konstytutywne, ponieważ organizacje wirtualne powstają z reguły albo wewnątrz już istniejących tymczasowych sieci lub wykorzystują już istniejące węzły oraz połączenia sieciowe. Bazą tworzącą warunki ewolucji organizacji sieciowej ku wirtualnej organizacji przedsiębiorstwa jest intensywny rozwój technologii teleinformatycznej. Zasadniczą jednak różnicą pomiędzy siecią firm a przedsiębiorstwem wirtualnym jest fakt, że organizacje wirtualne mają charakter orientacji procesowej, który dla zaspokojenia pojawiającego się na rynku zapotrzebowania
klienta uzyskiwany jest przez grupowanie autonomicznych partnerów dysponujących odpowiednimi kluczowymi kompetencjami gwarantującymi jego realizację. Chociaż dzisiaj trudno przewidzieć przydatność organizacji wirtualnej jako typu przedsiębiorstwa przyszłości, to można stwierdzić, że każda organizacja wirtualna jest organizacją sieciową, ale nie każda organizacja sieciowa jest organizacją wirtualną.

Literatura

[1] Brilman J.: Nowoczesne koncepcje i metody zarządzania, PWE Warszawa 2002.
[2] Brzeziński M.: Organizacja i sterowanie produkcją, Placet, Warszawa 2002.
[3] Faisst W.: Information Technology as an Enabler of Virtual Enterprises: A Life-cycle-oriented Description.. IT Vision’97, The European Conference on Virtual Enterprises and Networked Solutions, Paderborn 1997.
[4] Faisst W., Birg O.: Die Rolle des Brokers im Virtuellen Unternehmen und seine Unterstützung durch die Informationsverarbeitung, Arbeitspapier der Reihe “Informations- und Kommunikationssysteme als Gestaltungselement Virtueller Unternehmen” Nr.17/1997. Bern, Leipzig, Nürnberg 1997.
[5] Jurga A.: Przedsiębiorstwo wirtualne jako szczególny przypadek organizacji sieciowej. [w:] „Nowoczesne przedsiębiorstwo”, red S. Trzcieliński wyd. Monografia Instytutu Inżynierii Zarządzania Politechniki Poznańskiej, Poznań 2005.
[6] Ortega T.: Die Informationstechnolgishe Unerstützung innovativer Organisatinsformen, Materiały FZI- Forshungszentrum Informatik an der Universität Karlsruhe http://www.old.fzi.de (dostęp 25-05-2003).
[7] Pietruszka-Ortyl A.: Sztuka zaufania w organizacjach sieciowych, [w:] „Nowoczesne technologie informacyjne w zarządzaniu”, pod red. Niedzielska E., Dudycz H., Dyczkowski M., Prace naukowe Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu Nr 1044/2004.
[8] Piotrowicz A.: Sieciowa struktura przedsiębiorstw, Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstwa 2001/11.
[9] Skyrme D.: The Realities of Virtuality: 25 Principles of Proven Practice, IVCC ‘99 – International Virtual Company Conference, Charleston, West Virginia (26-27 May 1999).
[10] Snow C., Miles R., Coleman H.: Managing 21st Century Network Organization, Organizational Dynamics 20 (1992) 3, s. 5-20.
[11] Trzcieliński S.: Przedsiębiorstwo wirtualne- aspekt zewnętrzny i wewnętrzny, [w:] „Koncepcja zarządzania przedsiębiorstwem”, pod red. L. Pacholskiego i S. Trzcielińskiego wyd. Politechnika Poznańska IIZ 2003.
[12] Wüthrich, H. A., Philipp, A. F.: Virtualisierung als zukunftsweisende Management-Herausforderung – Momentaufnahme einer faszinierenden und weitreichenden Thematik, Die Unternehmung, 52. Jg. (1998a), Heft 5+6, s. 253-270.
[13] Ziemecka M.:Organizacja wirtualna-trend przyszłości, systemy informatyczne w zarządzaniu. Wyższa Szkoła Informatyki w Łodzi, http://info.wsinf.edu.pl (dostęp 10-12-2003).
[14] Zoche P., Joisten M.: VirtUSO Virtuelle Unternehmen (im Spannungsfeld) zwischen Struktur und Offenheit, Endbericht Modul 1_2.1 Zur Relevanz weicher Faktoren für virtuelle Unternehmen, Dezember 2004.

Źródło: Jurga A., Struktury sieciowe przyczynkiem kreowania wirtualnej organizacji przedsiębiorstwa, [w:] „Zarządzanie organizacjami gospodarczymi. Koncepcje i metody” (Tom 1) , red J. Lewandowski, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź 2005, s.52-60.